Trong kho tàng truyện ngụ ngôn dân gian Việt Nam, văn bản Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng là một câu chuyện ngắn gọn nhưng chứa đựng bài học rất sâu sắc về sự đoàn kết, hợp tác và vai trò của mỗi cá nhân trong một tập thể. Thông qua việc nhân hoá các bộ phận cơ thể thành những nhân vật có tính cách, lời nói và hành động riêng, câu chuyện đã giúp người đọc hiểu rằng trong cuộc sống không ai là vô ích, mỗi người đều có một công việc và ý nghĩa riêng. Các nhân vật Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng hiện lên vừa sinh động, gần gũi, vừa góp phần làm nổi bật tư tưởng của truyện.
Trước hết, cô Mắt, cậu Chân, cậu Tay và bác Tai là những nhân vật đại diện cho những người chỉ nhìn thấy cái vất vả của mình mà chưa hiểu hết vai trò của người khác. Mở đầu câu chuyện, cô Mắt là người khơi lên sự bất mãn: thấy mình cùng Chân, Tay, Tai “làm việc mệt nhọc quanh năm”, còn lão Miệng thì “chẳng làm gì cả, chỉ ngồi ăn không”. Cách suy nghĩ ấy thể hiện sự hẹp hòi, phiến diện và nông nổi. Cô Mắt chỉ nhìn bề ngoài mà chưa hiểu bản chất công việc của Miệng. Cậu Chân và cậu Tay cũng nhanh chóng đồng tình, hăng hái hưởng ứng. Điều đó cho thấy họ bộc trực nhưng thiếu suy xét, dễ bị cuốn theo cảm xúc nhất thời. Bác Tai ban đầu cũng “gật đầu lia lịa”, chứng tỏ bác cũng hồ đồ, vội tin theo mà chưa cân nhắc đúng sai.
Những nhân vật này còn được khắc hoạ rất rõ qua thái độ và lời nói. Khi đến gặp lão Miệng, cả bốn người đều tỏ ra gay gắt, thiếu lễ độ, không chào hỏi mà nói thẳng ngay ý định “không làm để nuôi ông nữa”. Cách hành xử ấy cho thấy sự nóng nảy, ích kỉ và tị nạnh. Họ chỉ nghĩ đến công sức của mình mà quên mất rằng tất cả đang cùng tồn tại trong một cơ thể thống nhất. Chính sự thiếu hiểu biết ấy đã dẫn đến quyết định sai lầm: đình công, không làm việc nữa.
Tuy nhiên, điều đáng quý ở các nhân vật Chân, Tay, Tai, Mắt là họ biết nhận ra sai lầm. Sau vài ngày không hoạt động, tất cả đều trở nên “mệt mỏi, rã rời”, “lờ đờ”, “ù như xay lúa ở trong”. Những chi tiết miêu tả ấy cho thấy hậu quả tất yếu của việc chia rẽ: không những Miệng không sống nổi mà chính các bộ phận khác cũng suy yếu. Qua đó, người đọc hiểu rằng trong một tập thể, khi một bộ phận ngừng phối hợp thì cả hệ thống đều bị ảnh hưởng. Đặc biệt, bác Tai là người đầu tiên tỉnh ngộ và nói ra sự thật: “Lão Miệng không đi làm, nhưng lão có công việc là nhai. Như vậy cũng là làm việc chứ không phải ăn không ngồi rồi.” Câu nói ấy rất quan trọng, vì nó thể hiện sự thức tỉnh, sự hiểu ra lẽ phải. Từ chỗ a dua theo đám đông, bác Tai trở thành người nhận lỗi, phân tích đúng sai và kêu gọi mọi người hòa giải. Như vậy, bác Tai là nhân vật có vai trò tháo gỡ mâu thuẫn trong truyện.
Nhân vật lão Miệng hiện lên với một nét tính cách khác hẳn. Ban đầu, khi bị trách móc, lão “rất lấy làm ngạc nhiên” nhưng không nổi giận, không cãi cọ gay gắt. Lão chỉ nhẹ nhàng nói: “Có chuyện gì muốn bàn với nhau thì hãy vào nhà đã. Làm gì mà nóng nảy thế?” Qua lời nói ấy, có thể thấy lão Miệng điềm đạm, bình tĩnh và có phần bao dung. Dù bị hiểu lầm, lão vẫn không chấp nhặt. Đến khi không được cung cấp thức ăn, lão cũng trở nên “nhợt nhạt cả hai môi, hàm răng thì khô như rang”, nghĩa là lão cũng đau yếu như những người khác. Chi tiết này chứng minh rằng Miệng không phải kẻ chỉ biết hưởng thụ, mà là một bộ phận có chức năng thiết yếu. Miệng tiếp nhận thức ăn, nhai và góp phần nuôi sống toàn thân. Nếu không có Miệng, tất cả các bộ phận khác cũng không thể khỏe mạnh. Nhân vật lão Miệng vì thế tiêu biểu cho những con người tuy không làm những việc nhìn thấy ngay, nhưng lại giữ vai trò không thể thiếu trong tập thể.
Điểm đặc sắc của truyện là nghệ thuật nhân hoá. Các bộ phận cơ thể được gọi bằng những cách xưng hô rất đời thường như “cô Mắt”, “cậu Chân”, “cậu Tay”, “bác Tai”, “lão Miệng”. Nhờ đó, các nhân vật trở nên gần gũi, sinh động như con người thật. Tác giả dân gian còn xây dựng tình huống mâu thuẫn rõ ràng: vì hiểu lầm nên dẫn đến chia rẽ, rồi từ hậu quả thực tế mà nhận ra chân lí. Cách kể ngắn gọn, giàu đối thoại giúp bài học rút ra trở nên tự nhiên, dễ nhớ, dễ thấm.
Qua các nhân vật Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng, câu chuyện gửi gắm một bài học sâu sắc: trong một tập thể, mỗi người đều có nhiệm vụ và giá trị riêng; không nên so bì, tị nạnh hay chỉ nhìn công việc của người khác một cách phiến diện. Muốn sống tốt đẹp, con người phải biết đoàn kết, nương tựa, phối hợp với nhau. Đây không chỉ là bài học trong gia đình, nhà trường mà còn đúng trong xã hội. Vì vậy, Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng là một truyện ngụ ngôn ngắn mà ý nghĩa rất lớn, nhắc nhở mỗi chúng ta phải biết trân trọng người khác và sống hài hòa trong tập thể.