Thực hành tiếng Việt trang 113

Nhận biết nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu

1. Khái niệm

- Nghĩa tường minh là nghĩa được diễn đạt trực tiếp bằng các từ ngữ trong câu

- Nghĩa hàm ẩn là nghĩa được suy ra từ nghĩa tường minh của cả câu, từ nghĩa của từ ngữ trong câu và từ ngữ cảnh cách sử dụng câu.

2. Ví dụ

- Trong giao tiếp bằng ngôn từ, có những ý nghĩa được hiển thị ngay trên từ ngữ (nghĩa tường minh) và có những ý nghĩa ngầm chứa, cần phải suy luận mới biết được (nghĩa hàm ẩn).

• Có những nghĩa hàm ẩn tuỳ thuộc ngữ cảnh.

 Ví dụ: 

Ngày mai tôi đi Hà Nội.

Có thể hiểu là: “Ngày mai tôi không gặp mặt với nhóm được", nhưng cũng có thể hiểu: “Anh có cần gửi gì cho người thân ở Hà Nội thì tôi sẽ mang giúp cho .... Những nghĩa này tuỳ thuộc vào nội dung trao đổi trước đó giữa người nói (người viết) và người nghe (người đọc).

Có những nghĩa hàm ẩn không tuỳ thuộc vào ngữ cảnh. 

Ví dụ:

- Nó lại đi Đà Lạt.

Câu này cho biết một người nào đó đi Đà Lạt, và nhớ từ lại mà ta có thể suy ra trước đó người này đã từng đi Đà Lạt. Nghĩa hàm ẩn này được suy ra từ nghĩa của từ ngữ ở trong câu, chủ không tuỳ thuộc vào ngữ cảnh.

• Nghĩa hàm ẩn giúp chuyền tải nhiều điều ý nhị, kín đáo, sâu xa....; làm cho giao tiếp ngôn từ được uyển chuyển, phong phú, thú vị. Đặc biệt, trong văn học, các nội dung, thông điệp mà tác giả muốn chuyển tải thường được thể hiện dưới hình thức nghĩa hàm ẩn.

Ví dụ:

Chuột chù chê khỉ răng hồi

Khỉ mới trả lời: Cả họ may thơm.

(Ca dao)

Chuột chù và khi đầu là các loài có mùi hôi. Nhưng chuột chù lại cho khi trong khi chính mình cùng hôi. Nghĩa tường minh trong câu trả lời của khỉ là lời khen, nghĩa hàm ẩm thể hiện sự mỉa mai chuột chù. Câu ca dao có hàm ý phê phán những người không tự biết cái xấu của mình mà còn đi chê bai người khác.