Vì vảy là một đặc điểm thích nghi, không phải loài cá nào cũng cần. Phần lớn cá có vảy để bảo vệ cơ thể và giảm ma sát khi bơi. Nhưng họ cá lóc (Channa) và cá trê (Clarias và một số họ cá da trơn) lại thích nghi theo hướng khác nên vảy bị tiêu giảm hoặc không phát triển.
1) Môi trường sống và cách kiếm ăn
Cá lóc và cá trê thường sống ở ao tù, ruộng, bùn lầy, nước đục, hay chui rúc trong bùn/cỏ rậm.
Nếu có vảy cứng nhiều, khi cọ xát bùn – rễ cây – đá, vảy dễ bị bong tróc, gây trầy xước và nhiễm bệnh
➡️ Vì vậy cơ thể trơn/ít vảy giúp di chuyển linh hoạt trong môi trường rậm rạp và bùn.
2) Thay thế vảy bằng “da dày + chất nhầy”
Cá trê (cá da trơn) có da dày và tuyến tiết nhiều chất nhầy.
Lớp nhầy giúp: giảm ma sát khi bơi và khi chui rúc, chống trầy xước, hạn chế vi khuẩn, nấm ký sinh, hỗ trợ hô hấp qua da phần nào (nhất là khi thiếu oxy).
3) Thích nghi để sống thiếu oxy, có thể “bò” trên cạn
Cá trê có cơ quan hô hấp phụ nên chịu được nước thiếu oxy, đôi khi còn trườn/bò trên mặt ẩm.
Thân trơn nhiều nhầy giúp giữ ẩm tốt hơn, hỗ trợ việc di chuyển ngắn trên cạn.
=> Kết luận: Cá lóc và cá trê “không có vảy” (hoặc vảy tiêu giảm) là do tiến hóa thích nghi với lối sống chui rúc, nước đục, bùn lầy, và đã thay vảy bằng da dày cùng lớp nhầy để bảo vệ và di chuyển hiệu quả hơn.