10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

❗❗#Ngày 7. TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT TIẾN HÓA (07/06/2026) ⚡⚡

----

LÝ THUYẾT TIẾN HÓA

1. Bằng chứng tiến hoá

- Bằng chứng trực tiếp (hoá thạch), bằng chứng gián tiếp (giải phẩu so sánh, sinh học phân tử và tế bào).

- Cơ quan tương đồng là những cơ quan có cùng nguồn gốc nhưng chức năng khác nhau. Cơ quan tương đ ồng là bằng chứng chứng tỏ các loài có chung nguồn gốc nhưng tiến hóa theo hướng thích nghi với các điều kiện khác nhau. (tiến hóa phân li tính trạng).

- Dấu hiệu nhận biết cơ quan trương đồng: Hai cơ quan có chức năng khác nhau; Ví dụ cánh dơi và chân bò.

- Dấu hiệu nhận biết cơ quan trương tự: Hai cơ quan có chức năng giống nhau; Ví dụ mang cá với mang tôm.

- Tất cả các loài đều có chung một bộ mã di truyền, đều được cấu tạo từ tế bào => Mọi sinh vật có cùng một nguồn gốc chung.

- Trong các bằng chứng tiến hóa thì hóa thạch là bằng chứng quan trọng nhất, sau đó đến bằng chứng sinh học phân tử.

2. Học thuyết Darwin

- Các cá thể sinh vật luôn phải đấu tranh sinh tồn với nhau, chỉ những cá thể nào mang nhiều biến dị có lợi thì mới sống sót và sinh sản ưu thế. Đấu tranh sinh tồn chính là động lực thúc đẩy sự tiến hóa của loài.

- Theo Darwin, thực chất của CLTN là sự phân hoá về khả năng sống sót và sinh sản của các cá thể trong loài.

- Theo Darwin, đối tượng của chọn lọc tựnhiên là cá thể; kết quả của chọn lọc tự nhiên sẽ tạo nên loài mới có các đặc điểm thích nghi với môi trường sống.

- Chọn lọc nhân tạo được thực hiện theo nhu cầu, nguyện vọng của con người. Tùy theo mục đích sản xuất mà con người đã tạo ra các giống khác nhau.

- Quá trình nghiên cứu tiến hóa, Darwin tiến hành theo 3 bước (Quan sát các loài trong thiên nhiên và thu thập số liệu; Đưa ra giả thuyết về chọn lọc tự nhiên; Tiến hành kiểm chứng giả thuyết bằng chọn lọc nhân tạo)

3. Tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn

- Tiến hoá nhỏ là quá trình làm biến đổi cấu trúc di truyền của quần thể dẫn tới hình thành quần thể thích nghi → Quần thể là đơn vị của tiến hoá. Tiến hóa nhỏ diễn ra trong một phạm vi tương đối hẹp, thời gian tương đối ngắn, có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm. Việc hình thành loài mới đánh dấu

- Tiến hoá lớn là quá trình hình thành loài mới và các đơn vị phân loại trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành, giới). Tiến hóa lớn diễn ra trên phạm vi rộng lớn, trong thời gian dài, chỉ có thể nghiên cứu bằng tổng hợp, so sánh.

4. Các nhân tố tiến hoá (là những nhân tố làm thay đổi thành phần kiểu gene và tần số các allele của quần thể).

a. Đột biến: Tần số thấp (10-6 đến 10-4 ), hầu hết đều là đột biến gene lặn và có hại.

- Đột biến gene là nguồn nguyên liệu chủ yếu của tiến hoá và chọn giống. Vì ĐB có tần số thấp nên nó làm thay đổi tần số với tốc độ rất chậm. Vì đột biến xảy ra ngẫu nhiên nên ĐB là nhân tố tiến hóa vô hướng.

- Đột biến gene tạo ra các allele mới. Từ các allele mới, qua giao phối sẽ tạo ra các kiểu gene mới.

- Giá trị thích nghi của ĐBG tùy thuộc vào môi trường sống và tổ hợp gene. (môi trường sống thay đổi thì giá trị thích nghi thay đổi)

b. Giao phối không ngẫu nhiên (tự thụ phấn, tự giao phối, giao phối gần, giao phối có lựa chọn)

- Chỉ làm thay đổi thành phần kiểu gene, không làm thay đổi tần số allele của quần thể.

- Làm tăng dần tỷ lệ kiểu gene đồng hợp và giảm dần tỷ lệ kiểu gene dị hợp => làm cho ĐB lặn nhanh chóng được biểu hiện thành kiểu hình đột biến.

c. Chọn lọc tự nhiên (CLTN): Không tạo ra kiểu gene mới mà chỉsàng lọc và loại bỏ những kiểug en đã có sẵn.

- CLTN tác động trực tiếp lên kiểu hình, qua nhiều thế hệ sẽ dẫn tới hệ quả là chọn lọc kiểu gene.

- Thực chất của CLTN là quá trình phân hoá khả năng sống sót và sinh sản của các kiểu gene khác nhau trong quần thể.

- CLTN làm biến đổi tần số các allele theo một hướng xác định (quy định chiều hướng tiến hoá).

- CLTN chống allele trội có hiệu quả nhanh hơn đối với chống lại allele lặn. CLTN tác động lên sinh vật đơn bội có hiệu quả nhanh hơn lên sinh vậtlưỡng bội.

d. Dòng gene (di - nhập gene): Các cá thể nhập cư có thể mang đến những allele mới làm phong phú vốn gene của quần thể. Sự di cư làm giảm tính đa dạng của quần thể; sự nhập cư làm tăng tính đa dạng di truyền của quần thể. Sự di cư của các cá thể, sự phát tán của giao tử đều dẫn tới dòng gene giữa các quần thể.

e. Các yếu tố ngẫu nhiên gây ra phiêu bạt di truyền.

- Với quần thể có kích thước càng nhỏ thì các yếu tố ngẫu nhiên càng dễ làm thay đổi tần số allele. Yếu tố ngẫu nhiên có thể làm thay đổi đột ngột tần số allele của quần thể, làm giảm tính đa dạng của quần thể.

- Yếu tố ngẫu nhiên làm thay đổi tần số allele không theo một hướng xác định; Một allele nào đó dù là có lợi vẫn có thể bị loại bỏ ra khỏi quần thể bởi tác động của yếu tố ngẫu nhiên. Một số lưu ý:

- Những nhân tố làm thay đổi tần số allele không theo một hướng xác định là: Đột biến; Dòng gene; Các yếu tố ngẫu nhiên.

- Những nhân tố có thể làm tăng đa dạng di truyền quần thể là: Đột biến, nhập gene.

- Những nhân tố có thể làm giảm đa dạng di truyền của quần thể là: Giao phối không ngẫu nhiên, Các yếu tố ngẫu nhiên, chọn lọc tự nhiên, di gene.

- Những nhân tố có thể tạo ra kiểu gene mới cho quần thể là: GP không ngẫu nhiên, Đột biến, nhập gene.

- Quần thể đang ở trạng thái cân bằng di truyền là quần thể có tỉ lệ kiểu gene: p2AA : 2pqAa : q2 aa. Nếu quần thể duy trì trạng thái cân bằng từ thế hệ này sang thế hệ khác thì quần thể đó không tiến hóa. Nhân tố tiến hóa là những nhân tố làm cho quần thể mất cân bằng di truyền.

5. Quá trình hình thành quần thể thích nghi

- CLTN không tạo ra kiểu gene thích nghi, nó chỉ đóng vai trò sàng lọc và làm tăng số lượng cá thể có kiểu hình thích nghi trong quần thể. (Kiểu gene thích nghi do đột biến và giao phối tạo ra).

- Ba nhân tố chính tham gia vào quá trình hình thành đặc điểm thích nghi là Đột biến; Giao phối; Chọn lọc tự nhiên.

- Trong quá trình hình thành quần thể thích nghi, thì bước tuần tự các bước là: (1) đột biến đã có sẵn trong quần thể; (2) Quá trình sinh sản làm cho đột biến được nhân lên trong quần thể; (3) Chọn lọc tự nhiên đã giữ lại các kiểu gene thích nghi; (4) Các kiểu gene thích nghi có tốc độ sinh sản nhanh hơn các kiểu gene khác, nên đã hình thành quần thể thích nghi.

6. Các cơ chế cách li sinh sản giữa các loài

a. Cách li trước hợp tử (Tinh trùng không gặp được trứng nên không tạo được hợp tử)

- Cách li nơi ở: Do sống ở các sinh cảnh khác nhau.

- Cách li tập tính: Do có tập tính giao phối khác nhau (loại cách li này chỉ có ở các loài động vật)

- Cách li thời gian: Sinh sản vào các mùa khác nhau.

- Cách li cơ học: Cấu tạo của cơ quan sinh sản khác nhau nên không xảy ra thụ tinh.

b. Cách li sau hợp tử: Có thụ tinh nhưng hợp tử bị chết, hoặc hợp tử sống phát triển thành con lai nhưng con lai bị bất thụ.

7. Hình thành loài mới: (luôn gắn liền với sự hình thành đặc điểm thích nghi mới)

a. Hình thành loài bằng cách li địa lí (Khác khu vực địa lí).

- Điều kiện địa lí là nhân tố gây ra sự chọn lọc tự nhiên (ở các điều kiện địa lí khác nhau, CLTN tiến hành theo các hướng khác nhau).

- Diễn ra chậm chạp qua nhiều giai đoạn trung gian, hình thành nòi địa lí sau đó hình thành loài mới.

- Hay xẩy ra đối với các loài động vật có khả năng phát tán mạnh (ví dụ chim, thú).

* Chướng ngại địa lí ngăn cản sự giao phối tự do giữa các quần thể nên góp phần thúc đẩy sự phân hóa vốn gene giữa các quần thể.

* Điều kiện địa lí không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra những biến đổi tương ứng trên cơ thể sinh vật. Điều kiện địa là nhân tố chọn lọc những kiểu gene thích nghi.

b. Hình thành loài bằng cách li tập tính. Chỉ xảy ra ở các loài động vật có tập tính giao phối phức tạp. Do có tập tính giao phối thay đổi nên từ 1 loài ban đầu đã hình thành nên 2 loài mới.

c. Hình thành loài bằng cách li sinh thái. Hai quần thể của cùng một loài sống ở 2 ổ sinh thái khác nhau, dần dần sẽ hình thành nên 2 loài mới.

d. Hình thành loài nhờ cơ chế lai xa và đa bội hoá.

- Lai xa kèm theo đa bội hoá sẽ tạo ra con lai có bộ NST song nhị bội nên bị cách li sinh sản với loài bố và loài mẹ => Hình thành loài mới.

- Lai xa kèm theo đa bội hoá nhanh chóng tạo nên loài mới vì sự khác nhau về bộ NST đã nhanh chóng dẫn đến sự cách li sinh sản.

- Hình thành loài mới bằng lai xa và đa bội hoá phổ biến ở thực vật (dương xỉ, thực vật có hoa), rất ít gặp ở động vật.

- Hình thành loài bằng lai xa và đa bội hóa diễn ra với tốc độ nhanh hơn so với hình thành loài bằng các con đường khác.

8. Nguồn gốc sự sống.

a. Tiến hoá hoá học:

- Khí quyển của trái đất nguyên thuỷ chủ yếu có các khí CH4, NH3, H2O, H2 (chưa có O2).

- Ngày nay, không diễn ra tiến hoá hoá học vì thiếu những điều kiện lịch sử cần thiết.

- Phân tử có khả năng tự nhân đôi đầu tiên là RNA. → Vật chất di truyền đầu tiên được lưu trữ trên RNA.

- Thí nghiệm của Milơ (1953) chứng minh: Hợp chất hữu cơ có thể được hình thành từ chất vô cơ theo phương thức hóa học.

b. Tiến hoá tiền sinh học: Hình thành nên các tế bào sơ khai, sau đó hình thành nên những tế bào sống đầu tiên.

9. Sự phát triển của sinh giới qua các đại địa chất

- Dựa vào những biến đổi lớn về địa chất, khí hậu và thế giới sinh vật để chia lịch sử phát triển thành 5 đại (Thái cổ → Nguyên sinh → Cổ sinh → Trung sinh → Tân sinh).

- Sự sống đầu tiên xuất hiện ở dưới nước, sau đó di cư lên cạn (từ đại Cổ sinh, sinh vật bắt đầu di cư lên cạn). Càng về sau thì sinh vật càng đa dạng và thích nghi càng hợp lí với môi trường. (Trong quá trình tiến hóa, số lượng loài tăng lên, đa dạng sinh học tăng lên).

- Sự biến đổi địa chất là nguyên nhân dẫn tới sự tuyệt chủng hàng loạt của các loài. Sau mỗi lần biến đổi địa chất, những loài sinh vật sống sót sẽ tiến hoá thành các loài mới.

* Lưu ý: Đại Thái cổ, sinh vật mới chỉ có nhân sơ. Sự sống đang tập trung dưới nước. Đại Nguyên sinh: Bắt đầu phân hóa các ngành động vật bậc thấp, phân hóa tảo. Sự sống đang tập trung dưới nước.

10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

❗❗#Ngày 6. TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT DI TRUYỀN HỌC (PHẦN 2) - TÍNH QUY LUẬT HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN, ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ DI TRUYỀN & DI TRUYỀN HỌC NGƯỜI⚡⚡

----

DI TRUYỀN HỌC (PHẦN 2) - TÍNH QUY LUẬT HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN, ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ DI TRUYỀN & DI TRUYỀN HỌC NGƯỜI

I. TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN

1. Quy luật Mendel (Mendel là người đầu tiên đưa ra phương pháp nghiên cứu di truyền hiện đại; là người đầu tiên đưa ra học thuyết về cặp nhân tố di truyền; Là người đầu tiên phát hiện ra sự phân li của cặp nhân tố di truyền).

- Một cơ thể có n cặp gene dị hợp khi giảm phân sẽ tạo ra tối đa 2n loại giao tử. Cơ thể này tự thụ phấn thì sẽ tạo ra 3n loại kiểu gene, nếu mỗi cặp gene quy định một cặp tính trạng và trội hoàn toàn thì sẽ tạo ra 2n kiểu hình.

- Phương pháp nghiên cứu của Menden có 4 bước (Bước 1: tạo dòng thuần chủng; Bước 2: Cắt bỏ nhị của tất cả các hoa được dùng làm mẹ; Bước 3: Cho lai và theo dõi đời con; Bước 4: Sử dụng toán thống kê để xử lí kết quả thí nghiệm).

- Lai phân tích là phép lai giữa cơ thể mang kiểu hình trội với cơ thể đồng hợp gene lặn để kiểm tra kiểu gene của cơ thể mang kiểu hình trội.

- Kiểu gene AA hoặc aa được gọi là đồng hợp; kiểu gene Aa được gọi là dị hợp.

- Cơ thể thuần chủng là cơ thể không mang cặp gene dị hợp (tất cả các cặp gene đều đồng hợp).

- Cặp tính trạng tương phản là 2 trạng thái khác nhau của 1 tính trạng (Ví dụ: Hạt vàng với hạt xanh; Hạt trơn với hạt nhăn; Thân cao với thân thấp, ...).

- Hai allele của cùng 1 gene (ví dụ Aa) sẽ được phân li đồng đều về 2 cực tế bào. Hiện tượng phân li đồng đều gọi là quy luật phân li. Ở cây đậu Hà Lan, tính trạng thân cao phân li đồng đều với tính trạng thân thấp; hoa đỏ phân li đồng đều với hoa trắng.

- Hai cặp gene Aa và Bb nằm trên 2 cặp NST khác nhau thì phân li độc lập với nhau trong quá trình phân bào. Thân cao phân li độc lập với hoa đỏ; Hoa đỏ phân li độc lập với hạt vàng; hạt vàng phân li độc lập với hoa trắng, ....

2. Mở rộng di truyền Mendel (Tương tác gene)

- Thực chất của tương tác gene là sự tương tác giữa sản phẩm của các gene với nhau để cùng quy định tính trạng.

- Tương tác giữa các gene không allele (A và B), gồm có: Tương tác bổ sung; tương tác cộng gộp.

- Tương tác giữa các gene cùng allele (A và a), gồm có: Trội hoàn toàn, trội không hoàn toàn; đồng trội.

- Gene đa hiệu là hiện tượng một gene chi phối sự biểu hiện của nhiều tính trạng.

3. Liên kết gene và hoán vị gene.

(Moorgan là người đầu tiên phát hiện ra quy luật di truyền liến kết gene, hoán vị gene, liên kết giới tính ở ruối giấm)

- Các gene trên cùng một NST thì di truyền cùng nhau và tạo thành một nhóm gene liên kết. Số nhóm liên kết bằng số nhiễm sắc thể đơn có trong giao tử.

- Liên kết gene làm hạn chế xuất hiện biến dị tổ hợp, đảm bảo sự di truyền bền vững của các nhóm tính trạng.

- Trong chọn giống, người ta có thể sử dụng đột biến chuyển đoạn để chuyển các gene có lợi vào cùng một NST để chúng di truyền cùng nhau tạo ra các nhóm tính trạng tốt.

- Hoán vị gene: Do sựtiếp hợp và trao đổi chéo giữa 2 đoạn chromatide tương đồng khác nguồn gốc dẫn tới hoán vị các allele.

- Hoán vị gene làm tăng sự xuất hiện biến dị tổ hợp, tạo điều kiện cho các gene tốt tổ hợp với nhau, tạo ra các nhóm tính trạng tốt. Hoán vị gene được sử dụng để lập bản đồ di truyền (1cM = 1% hoán vị gene). Bản đồ di truyền là sơ đồ sắp xếp vị trí tương đối của các gene trên NST.

- Ở ruồi giấm, ruồi đực không xảy ra hoán vị gene.

- Muốn có hoán vị gene thì phải có ít nhất 2 cặp gene dị hợp nằm trên 1 cặp NST và xảy ra tiếp hợp, trao đổi chéo.

4. Di truyền liên kết giới tính

- NST giới tính vừa mang gene quy định giới tính vừa mang một số gene quy định tính trạng thường.

- Ở loài người, thú, ruồi giấm thì con đực là XY; con cái là XX.

- Ở loài chim, bò sát, bướm thì con đực là WW; con cái là WZ.

- Khi gene nằm trên vùng không tương đồng của X thì gene đó không có trên Y.

5. Di truyền ngoài nhân (Corenslà người đầu tiên phát hiện ra di truyền tế bào chất, ở cây hoa phấn).

- Gene nằm ở trong tế bào chất (ở ti thể, lục lạp) thì tính trạng di truyền theo dòng mẹ (con chỉ nhận gene từ mẹ).

- Gene trong ti thể, lục lạp được phân chia không đều trong quá trình phân bào;

- Khi gene ở ti thể, lục lạp bị đột biến thì thường biểu hiện kiểu hình thành thể khảm. Do đó, gene lặn có thể được biểu hiện ở một vùng của cơ thể.

- Corens là nhà khoa học phát hiện ra quy luật di truyền tế bào chất, Ông sử dụng phép lai thuận nghịch, nghiên cứu ở cây anh thảo.

- Lai thuận, nghịch là 2 phép lai đổi ngược cho nhau (Ví dụ: đực là AA × cái là aa thì đảo lại là: đực aa × cái AA).

6. Mức phản ứng của kiểu gene

- Tập hợp toàn bộ các kiểu hình của cùng một kiểu gene ứng với các môi trường khác nhau thì được gọi là mức phản ứng của kiểu gene.

- Mức phản ứng do kiểu gene quy định. Các kiểu gene khác nhau có mức phản ứng khác nhau; các gene khác nhau có mức phản ứng khác nhau.

- Hiện tượng kiểu hình của một cơ thể bị thay đổi trước các điều kiện môi trường khác nhau được gọi là sự mềm dẻo kiểu hình (mỗi kiểu hình mới là một thường biến). Thường biến giúp sinh vật thích nghi thụ động với sự thay đổi của môi trường.

- Muốn xác định mức phản ứng của 1 kiểu gene thì phải nuôi trồng các cá thể có kiểu gene giống nhau ở các môi trường có điều kiện khác nhau; Tập hợp tấtc ả các kiểu hình đó là thường biến.

7. ỨNG DỤNG DI TRUYỀN HỌC VÀO CHỌN GIỐNG

* Nguồn biến dị di truyền cung cấp cho chọn giống: Đột biến; biến di tổ hợp; DNA tái tổ hợp.

a. Tạo giống thuần dựa trên nguồn biến dị tổ hợp: Cho các giống lai với nhau để tạo ra nguồn biến dị tổ hợp; tiến hành chọn lọc; sau đó cho giao phối cận huyết hoặc tự thụ phấn để tạo giống thuần chủng.

b. Tạo giống lai có ưu thế lai cao

- Ưu thế lai là hiện tượng con lai có năng suất, sức chống chịu, khả năng sinh trưởng và phát triển vượt trội so với các dạng bố mẹ.

- Tạo ưu thế lai bằng cách cho lai khác dòng tạo ra F1 có kiểu gene dị hợp về tất cả các cặp gene. Khi lai hai dòng thuần với nhau thì đời con có thể có ưu thế lai hoặc không (phép lai thuận có ưu thế lai nhưng phép lai nghịch lại không có ưu thế lai).

- Lai khác dòng là cho lai giữa 2 dòng thuần với nhau. Ví dụ: AA × aa; hoặc AABB × aabb.

c. Tạo giống bằng công nghệ tế bào

- Lai tế bào sinh dưỡng (dung hợp tế bào trần) sẽ tạo ra tế bào lai có bộ NST của hai loài (thể song nhị bội). Ví dụ: dung hợp tế bào trần của loài AABB với tế bào trần của loài DDEE thì sẽ tạo ra tế bào lai AABBDDEE.

- Nuôi hạt phấn tạo dòng đơn bội, sau đó gây lưỡng bội hoá thì sẽ thu được cây thuần chủng về tất cả các cặp gene.

- Nhân giống bằng nuôi cấy mô sẽ tạo ra hàng ngàn cây con có kiểu gene hoàn toàn giống nhau và giống cây mẹ (không tạo được giống mới).

- Từ một phôi (phôi có nhiều tế bào) được tách ra thành nhiều nhóm tế bào, mỗi nhóm tế bào được cấy vào tử cung của 1 cơ thể cái để phát triển thành 1 cơ thể. Các cơ thể này có kiểu gene và giới tính giống nhau.

- Từ cây có kiểu gene AaBb, cho tự thụ phấn thì tạo ra được tối đa bao nhiêu dòng thuần?

- Ở phương pháp nhân bản vô tính; cừu cho nhân có kiểu gene AABB; cừu cho trứng có kiểu gene aabb; cừu mang thai có kiểu gene AaBb thì cừu sinh ra có kiểu gene là AABB.

d. Tạo giống bằng công nghệ gene

- Công nghệ gene là quy trình tạo ra những tế bào hoặc sinh vật có gene bị biến đổi hoặc có thêm gene mới.

- Trong công nghệ gene, có 2 loại enzyme được sử dụng là: Restrictase dùng để cắt DNA và Ligase dùng để nối.

- DNA tái tổ hợp được tạo ra bằng cách gắn gene cần chuyển với thể truyền.

- Thể truyền có 3 loại là: Plasmit; Virus; NST nhân tạo.

- Gene đánh dấu được gắn vào thể truyền; sau đó thể truyền mới được gắn thêm gene cần chuyển

* Các thành tựu của công nghệ gene: Tạo cừu sản xuất sữa có protein của người; chuột nhắt mang gene chuột cống; cây bông mang gene chống sâu bệnh; giống lúa gạo vàng; vi khuẩn sản xuất hormone của người, cà chua có gene làm chậm quá trình chín.

* Khi đưa gene của người vào vi khuẩn thì người ta tiến hành phiên mã ngược phân tử mRNA tạo ra DNA; sau đó ghép DNA vào thể truyền để tạo DNA tái tổ hợp; Rồi đưa phân tử DNA tái tổ hợp vào tế bào vi khuẩn.

* Tạo ra sinh vật biến đổi gene sẽ mang lại các lợi ích (Tạo ra giống mới mang tính trạng tốt; nâng cao giá trị dinh dưỡng của sản phẩm; Cung cấp các hoạt chất dùng trong y học; Giảm sử dụng thuốc trừ sâu; Giảm nguy cơ dị ứng từ các chất tự nhiên; Tăng khả năng làm sạch môi trường của vi sinh vật). Sinh vật biến đổi gene gây ra những nguy cơ (Gây hại cho sức khỏe con người; phát tán gene không mong muốn vào tự nhiên; Tăng khả năng kháng kháng sinh; Gây suy giảm đa dạng sinh học; Có nguy cơ gây hại cho môi trường)

* Công nghệ DNA tái tổ hợp giúp chữa trị các rối loại di truyền. Ví dụ bệnh suy giảm miễn dịch thể kết hợp trầm trọng (SCID) do đột biến gene mã hoá enzyme adenosine deaminase (ADA) được chữa khỏi bằng cách đưa gene lành vào cơ thể người bệnh nhờ công nghệ DNA tái tổ hợp.

e. Hệ gene: Hệ gene là toàn bộ lượng vật chất di truyền trong tế bào của sinh vật. Ở người, hệ gene gồm toàn bộ gene trong DNA nhân tế bào và DNA ti thể.

8. DI TRUYỀN NGƯỜI

a. Khái quát về liệu pháp gene

Liệu pháp gene là phương pháp sử dụng gene để điều trị hoặc ngăn ngừa bệnh, tật di truyển. Mục đích của liệu pháp gene là phục hồi chức năng bình thường của tế bào, mô hoặc sửa chữa các sai hỏng di truyền.

Liệu pháp gene gồm các kĩ thuật chủ yếu là thay thế gene hỏng bằng gene lành, ức chế gene gây bệnh, chỉnh sửa gene hỏng và gây chết tế bào bệnh. Các gene liệu pháp (gene sử dụng để điều trị bệnh) được đưa vào tế bào nhờ vector. Gene liệu pháp có thể được đưa trực tiếp vào cơ thể người bệnh (con đường in vivo) hoặc được đưa vào tế bào gốc của người bệnh (được nuôi cấy bên ngoài cơ thể), sau đó tế bào mang gene liệu pháp được đưa vào cơ thể người bệnh (con đường ex vivo).

b) Điều trị rối loạn thần kinh

Các rối loạn thần kinh như bệnh Parkinson, bệnh Alzheimer, bệnh Huntington và bệnh da xơ cứng (ALS),... do tế bào thần kinh thoái hoá hoặc không hoạt động bình thường. Protein Tau giữ vai trò trung tâm khởi phát các bệnh rối loạn thần kinh khi tích tụ trong tế bào thần kinh ở dạng không hoà tan và gấp cuộn sai. Sử dụng gene liệu pháp giúp khôi phục chức năng bình thường hoặc bảo vệ các tế bào thần kinh khỏi bị thoái hoá. Ví dụ: Thử nghiệm lâm sàng dùng liệu pháp gene bất hoạt gene mã hoá protein Tau đã được thực hiện thành công ở Anh.

Mặc dù liệu pháp gene đã được ứng dụng trong điều trị bệnh di truyền và đạt được những thành tựu quan trọng nhưng tất cả các kĩ thuật tác động đến hệ gene người đều có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của con người hoặc gây tác dụng phụ lâu dài chưa được biết. Do đó, liệu pháp gene cần được sử dụng hết sức cẩn trọng và tuân thủ đầy đủ đạo đức nghiên cứu cũng như quy định của pháp luật.

10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

❗❗#Ngày 5. TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT DI TRUYỀN HỌC (PHẦN 1) - CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ (05/06/2026) ⚡⚡

----

DI TRUYỀN HỌC (PHẦN 1) - CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ

1. DNA: DNA có cấu trúc 2 mạch polynucleotide; DNA được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân và nguyên tắc bổ sung (A liên kết với T bằng 2 liên kết hydrogen; G liên kết với C bằng 3 liên kết hydrogen).

- Ở sinh vật nhân thực, DNA có dạng mạch thẳng và liên kết với protein histon để tạo nên NST.

- Ở sinh vật nhân sơ, DNA có dạng vòng; DNA ở trong tế bào chất của tế bào nhân thực cũng có dạng mạch vòng.

2. Gene (là một đoạn của phân tử DNA mang thông tin mã hoá cho một chuỗi polypeptide hay một phân tử RNA). Vì vậy, gene có cấu trúc 2 mạch polynucleotide, được cấu tạo từ 4 loại đơn phân là A, T, G, C.

- Gene nằm trong nhân tế bào hoặc nằm trong tế bào chất (Ở bào quan ti thể hoặc bào quan lục lạp).

- Gene có 3 vùng: Vùng điều hòa (khởi đầu phiên mã); Vùng mã hóa (tạo ra mRNA); Vùng kết thúc (kết thúc phiên mã).

3. Mã di truyền:

- Mã di truyền là mã bộ ba. (Ở trên mRNA thì được gọi là codon; Ở trên tRNA thì được gọi là anticodon; Ở trên mạch gốc của gene thì gọi là triplet)

- Mã di truyền có tính đặc hiệu (mỗi bộ ba chỉ mã hóa 1 amino acid, trừ các bộ ba kết thúc);

- Mã di truyền có tính phổ biến (Các loài dùng chung một bộ mã di truyền, trừ một vài ngoại lệ);

- Mã di truyền có tính thoái hóa (Nhiều bộ ba khác nhau cùng mã hóa cho 1 amino acid). Tính phổ biến của mã di truyền là bằng chứng về nguồn gốc chung của các loài sinh vật.

* Có 1 mã mở đầu là 5’AUG3’ và 3 mã kết thúc là: 5'UAA3', 5'UAG3', 5'UGA3'.

4. Tái bản DNA:

- Diễn ra theo nguyên tắc bổ sung, nguyên tắc bán bảo tồn (mỗi DNA con mang một mạch của DNA mẹ).

- Quá trình nhân đôi cần có nhiều enzyme xúc tác. Trong đó, enzyme DNApolimerase chỉ có chức năng kéo dài mạch mới.

- Khi tổng hợp mạch mới, nucleotide được gắn vào đầu 3’ nên mạch polynucleotide luôn được kéo dài theo chiều từ 5 ’ đến 3’.

- Trong quá trình nhân đôi DNA, ở mạch khuôn 3’ – 5’ thì mạch mới được tổng hợp liên tục; Ở mạch khuôn 5’ – 3’ thì mạch mới được tổng hợp gián đoạn (gọi là các đoạn Okaseki).

- Ở trong nhân tế bào, mỗi phân tử DNA có nhiều điểm khởi đầu nhân đôi; Ở DNA trong tế bào chất, DNA vi khuẩn thì mỗi DNA chỉ có 1 điểm khởi đầu nhân đôi.

- Ở trong tế bào nhân thực, DNA ở trong tế bào chất có thể tái bản nhiều lần và tái bản độc lập với DNA trong nhân.

- Thông tin di truyền ở trên gene (trong nhân tế bào) được truyền lại cho đời sau nhờ cơ chế tái bản DNA.

5. Thí nghiệm tách chiết DNA

– Cho 50 g mẫu thực vật vào cối sứ. Dùng chày nghiền nát mẫu thành hỗn hợp đồng nhất.

– Bổ sung 50 ml nước, 5 g (NaCl) và 1đến 2 ml nước rửa bát dạng lỏng (lắc trộn đều tạo thành một hỗn hợp).

- Rót hỗn hợp này vào cối có mẫu dã nghiền sẵn, trộn đều mẫu trong hỗn hợp tạo dịch nghiền đồng nhất.

- Rót dịch nghiền đó vào phễu có lót sẵn giấy lọc để lọc bỏ phần bã, thu được dịch lọc.

- Rót từ từ một thể tích tương đương ethanol lạnh vào cốc dịch lọc để tạo thành một lớp ethanol phía trên dịch lọc. Các sợi màu trắng từ từ xuất hiện trong lớp ethanol phía trên. Chuyển dung dịch ethanol phía trên chứa DNA sang một ống nghiệm sạch. Để ống nghiệm ở nhiệt độ 0 – 4 °C, DNA từ từ kết tủa trong dung dịch ethanol.

6. Các loại RNA:

- Cả 3 loại RNA đều có cấu trúc một mạch, được cấu tạo từ 4 loại nucleotide là A, U, G, C.

- Phân tử mRNA không có cấu trúc theo nguyên tắc bổ sung nhưng phân tử tRNA và rRNA thì có nguyên tắc bổ sung.

- mRNA: Được dùng để làm khuôn cho quá trình dịch mã bộ ba mở đầu (AUG) nằm ở đầu 5’ của mRNA.

- tRNA: Vận chuyển amino acid trong quá trình dịch mã. Mỗi tRNA chỉ có 1 bộ ba đối mã, chỉ gắn đặc hiệu với 1 aa. Phân tử tRNA được xem là “NGƯỜI PHIÊN DỊCH” trong quá trình dịch mã.

- rRNA: Kết hợp với prôtêin để tạo nên ribosome. Ribosome thực hiện dịch mã để tổng hợp protein.

7. Phiên mã (Phiên mã là quá trình tổng hợp mRNA theo nguyên tắc bổ sung). - RNApolymerase trượt trên mạch gốc theo chiều 3' → 5 ' . Chỉ có mạch gốc (mạch 3'→ 5') của gene được dùng để làm khuôn tổng hợp RNA.

8. Dịch mã. (Dịch mã là quá trình sinh tổng hợp protein)

- Bộ ba mở đầu là 5’AUG3‘. Ở vi khuẩn, aa mở đầu là focmin Metiônin. Ở sinh vật nhân thực, aa mở đầu là Metiônin.

- Diễn ra theo nguyên tắc bổ sung (bộ ba đối mã trên tRNA khớp bổ sung với bộ ba mã sao trên mRNA).

- Ribosome trượt trên mRNA theo từng bộ ba từ bộ ba mở đầu đến khi gặp bộ ba kết thúc, mỗi bộ ba được dịch thành 1 aa (bộ ba kết thúc không quy định aa). Khi dịch mã, liên kết peptit được hình thành giữa các amino acid.

- Nhiều ribosome cùng dịch mã trên mRNA được gọi là pôliribosome.

9. Điều hoà hoạt động gene

* Điều hoà hoạt động gene là điều hoà lượng sản phẩm của gene được tạo ra.

* F. Jacop và J. Mônô là những người đầu tiên phát hiện ra cơ chế điều hòa hoạt động gene ở vi khuẩn E.coli.

* Ở sinh vật nhân sơ, sự điều hòa hoạt động của gene diễn ra ở cấp độ phiên mã.

- Ôperôn Lac có 3 thành phần là: Vùng khởi động (P), vùng vận hành (O), các gene cấu trúc. Vùng khởi động là vị trí đặc hiệu để enzymeRNA polimerase gắn vào để khởi động phiên mã, vùng vận hành (vùng O) là nơi chất ức chế (protein ức chế bám vào) để kiểm soát phiên mã.

10. Đột biến gene

- Đột biến gene là những biến đổi trong cấu trúc của gene.

- Đột biến điểm là loại đột biến chỉ liên quan tới 1 cặp nucleotide. (Có 3 dạng là: Mất, thêm, thay thế 1 cặp nucleotide).

- Thể đột biến là cơ thể có kiểu hình đột biến. Nếu a là allele đột biến thì cơ thể Aa chưa phải là thể đột biến.

- Đột biến gene tạo ra các allele mới cung cấp nguyên liệu sơ cấp cho tiến hóa.

- Trong các loại đột biến gene thì đột biến dạng thay thế một cặp nucleotide là loại phổ biến nhất, ít gây hại nhất.

- Giá trị thích nghi của đột biến phụ thuộc vào điều kiện môi trường sống và tổ hợp gene.

- Đột biến đồng nghĩa (làm xuất hiện codon mới nhưng quy định amino acid giống ban đầu).

- Đột biến nhầm nghĩa (làm xuất hiện codon mới quy định amino acid mới).

- Đột biến vô nghĩa (làm xuất hiện codon kết thúc quá trình dịch mã).

- Tần số đột biến gene phụ thuộc vào tác nhân đột biến và phụ thuộc vào đặc điểm cấu trúc của gene. Do đó, cùng trong một cơ thể nhưng có gene dễ đột biến; có gene khó đột biến.

- Đột biến gene thường được phát sinh trong quá trình nhân đôi DNA nhưng nếu DNA không nhân đôi thì vẫn có thể phát sinh đột biến gene (Do virut cài vào làm hỏng DNA hoặc do tác nhân phóng xạ làm đứt gãy DNA). Đột biến gene thường được phát sinh khi có tác nhân đột biến nhưng nếu không có tác nhân đột biến thì vẫn có thể có đột biến.

- Base dạng hiếm có thể bắt cặp nhầm: C*-A, A*-C, G*-T và T*-G. Trong quá trình tái bản, sự bắt cặp nhầm gây ra đột biển thay thể một cặp nucleotide này bằng một cặp nucleotide khác, ví dụ như thay thế cặp G - C bằng cặp A – T.

- Virus và các yếu tố sinh học như vi khuẩn và nấm có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp và gây ra những đột biến trên phân tử DNA. Ví dụ: Nấm sản sinh độc tố aflatoxin yếu tố đột biến xen vào giữa mạch DNA gây ra những sai hỏng trong quá trình tái bản.

11. Đột biến cấu trúc NST: Là những biến đổi về cấu trúc của NST.

- Có 4 dạng là mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn, chuyển đoạn.

- Tất cả các đột biến cấu trúc của NST đều làm cho NST bị thay đổi cấu trúc; làm mất cân bằng gene trong hệ gene.

- Đột biến cấu trúc NST đều có thể có lợi, có hại, hoặc trung tính.

- Tất cả các đột biến cấu trúc NST đều là nguyên liệu của tiến hóa, chọn giống.

- Sự tiếp hợp và trao đổi chéo không cân giữa 2 chromatide trong cặp NST tương đồng thì sẽ dẫn tới đột biến mất đoạn, lặp đoạn.

- Sự tiếp hợp và trao đổi chéo giữa 2 chromatide thuộc 2 cặp NST khác nhau thì sẽ dẫn tới đột biến chuyển đoạn. Chuyển đoạn có thể làm thay đổi số lượng gene của nhóm liên kết, có thể làm thay đổi hàm lượng DNA.

- Lặp đoạn làm tăng số lượng bản sao của gene; làm cho 2 allele của cùng 1 gene cùng nằm trên 1 NST.

- Đảo đoạn không làm thay đổi số lượng gene nhưng lại làm thay đổi mức độ hoạt động của gene.

12. Đột biến số lượng NST.

- Những biến đổi về số lượng NST thì được gọi là đột biến số lượng NST. Có 2 dạng, là đa bội và lệch bội.

- Hầu hết đột biến lệch bội xảy ra do rối loạn phân li ở 1 cặp NST trong giảm phân (một số lệch bội có thể xảy ra trong nguyên phân, do 1 hoặc 1 số NST không phân li)

- Đột biến đa bội xảy ra do rối loạn quá trình phân li của tất cả các cặp NST ở kì sau của phân bào (trong nguyên phân hoặc trong giảm phân).

- Các đột biến số lượng NST (cả lệch bội và đa bội) xảy ra chủ yếu ở thực vật mà ít gặp ở động vật.

- Tất cả các đột biến số lượng NST đều không làm thay đổi cấu trúc của NST nên không làm thay đổi độ dài của DNA.

- Dị đa bội tạo ra cơ thể song nhị bội. Cơ thể song nhị bội được tạo ra do quá trình lai xa và đa bội hóa.

- Các đột biến NST đều là nguyên liệu của tiến hóa, chọn giống.

- Các đột biến đa bội đều làm tăng hàm lượng DNA. Cho nên đa bội thường có cơ quan sinh dưỡng to hơn lưỡng bội.

- Đột biến đa bội được sử dụng để tạo ra các giống cây lấy lá, lấy thân (Ví dụ dâu tằm tam bội có nhiều lá).

- Từ hợp tử lưỡng bội, gây đột biến tạo ra thể tứ bội thì kiểu gene của thể tứ bội phải là số chẵn (AAAA hoặc AAaa hoặc aaaa).

- Các đột biến luôn làm tăng hàm lượng DNA trong nhân tế bào: Lặp đoạn, đa bội, thể ba, thể bốn.

- Các đột biến luôn làm giảm hàm lượng DNA trong nhân tế bào: Mất đoạn, thể một, thể không.

- Đột biến chuyển đoạn NST: Có thể làm tăng hàm lượng DNA, có thể làm giảm hàm lượng DNA (Vì chuyển đoạn xảy ra trong giảm phân, dẫn tới hình thành giao tử chuyển đoạn. Giao tử chuyển đoạn sẽ thụ tinh với giao tử bình thường, tạo ra hợp tử chuyển đoạn có thể tăng hoặc giảm hàm lượng DNA.)

10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

❗❗#Ngày 4. TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT SINH HỌC TẾ BÀO (04/06/2026) ⚡⚡

----

TRỌNG TÂM LÍ THUYẾT SINH HỌC CƠ THỂ ĐỘNG VẬT

1. Tiêu hóa ở động vật

- Thức ăn có chứa: tinh bột, protein, lipit; cellulose thì phải được biến đổi thành các đơn phân (glucose, amino acid, ..) mới được cơ thể hấp thụ và sử dụng.

- Ở động vật đơn bào, thức ăn được tiêu hóa trong không bào tiêu hóa (gọi là tiêu hóa nội bào).

- Ở động vật có túi tiêu hóa, thức ăn được tiêu hóa ngoại bào nhờ enzyme tiêu hóa tạo thành các chất dang giở. Sau đó, các chất dang giở này được hấp thụ vào tế bào và tiếp tục được tiêu hóa nội bào.

- Ở động vật có ống tiêu hóa, thức ăn được tiêu hóa triệt để thành chất dinh dưỡng đơn giản (glucose, amino acid, vitamin, ...) để cung cấp cho tế bào sử dụng.

- Sự biến đổi thích nghi của ống tiêu hoá với thức ăn.

+ Thú ăn thịt có răng nanh, răng trước hàm và răng ăn thịt phát triển, ruột ngắn. Thức ăn được tiêu hóa cơ học và hóa học.

+ Thú ăn thực vật có các răng để nhai và nghiền thức ăn phát triển; manh tràng rất phát triển, ruột dài. Thức ăn được tiêu hóa cơ học, hóa học và biến đổi nhờ vi sinh vật cộng sinh (ở dạ cỏ hoặc ở manh tràng).

+ Các loài ngựa và thỏ (dạ dày 1 túi) có manh tràng phát triển. Thức ăn được tiêu hóa và hấp thụ một phần trong ruột non; phần còn lại được chuyển vào manh tràng và tiếp tục được tiêu hóa sinh học nhờ vi sinh vật cộng sinh.

+ Động vật nhai lại (trâu, bò, cừu, dê, cừu, hươu, nai) có dạ dày 4 ngăn: Thức ăn từ miệng → dạ cỏ → dạ tổ ong → ở lên miệng để nhai lại → dạ lá sách → dạ múi khế → ruột non → Ruột già → Hậu môn.

- Ở người, chế độ ăn khoa học và hợp lí thì sẽ hạn chế bệnh tật. Ví dụ: Nếu ăn thức ăn có nhiều Cholesteron thì dễ bị bệnh tim mạch, huyết áp; Nếu thường xuyên ăn mặn thì dễ bị huyết áp cao; Nếu thiếu vitamin A thì dễ bị quáng gà; Nếu thức ăn thiếu sắt thì dễ bị thiếu máu; Nếu thức ăn thiếu canxi thì dễ bị loãng xương; Nếu thức ăn thiếu iot thì dễ bị bướu cổ.

2. Hô hấp ở động vật:

- Ở động vật có 4 hình thức hô hấp chủ yếu là: Hô hấp qua bề mặt cơ thể; Hô hấp bằng hệ thống ống khí; Hô hấp bằng mang; Hô hấp bằng phổi.

- Các loài giun (giun đất, giun tròn, giun dẹp): Hô hấp qua bề mặt cơ thể (hô hấp qua da).

- Côn trùng hô hấp bằng ống khí. Ống khí phân nhánh và tiếp xúc trực tiếp với tế bào để đưa khí đến tế bào. Vì côn trùng hô hấp bằng ống khí cho nên hệ tuần hoàn không làm nhiệm vụ vận chuyển khí. Do đó, trong máu của côn trùng luôn có lượng O2 rất thấp.

- Các loài cá, tôm, ốc, ...: Hô hấp bằng mang.

- Bò sát, chim, thú: Hô hấp bằng phổi (Riêng ếch nhái thì vừa hô hấp bằng mang, vừa hô hấp bằng phổi) . Phổi của chim không có phế nang (Phổi của chim được cấu tạo bởi hệ thống ống khí có mao mạch bao quanh).

3. Tuần hoàn

- Hệ tuần hoàn hở có ở đa số các loài động vật thuộc ngành thân mềm (ốc, trai, sò) và chân khớp (tôm, cua, côn trùng). Tuần hoàn hở thì không có mao mạch; máu tiếp xúc và trao đổi chất trực tiếp với tế bào nên máu chảy với áp lực thấp.

- Tế bào máu gồm có hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu. Hồng cầu làm nhiệm vụ vận chuyển khí O2.

- Cá có hệ tuần hoàn đơn (Tim 2 ngăn, 1 vòng tuần hoàn).

- Lưỡng cư, bò sát, chim, thú: có hệ tuần hoàn kép (có 2 vòng tuần hoàn).

- Các loài ếch nhái, bò sát: Tim 3 ngăn (2 tâm nhĩ, 1 tâm thất). Ở tâm thất, có sự pha trộn máu giàu O2 với máu giàu CO2 . Do đó, máu đi nuôi cơ thể là máu pha.

- Các loài Chim, thú: Tim 4 ngăn (2 tâm nhĩ, 2 tâm thất). Không có sự pha trộn máu giàu O2 với máu giàu CO2 . Do đó, máu đi nuôi cơ thể là máu đỏ tươi.

- Hệ dẫn truyền của tim gồm: Nút xoang nhĩ → Nút nhĩ thất → Bó His → Mạng Puôckin. Trong đó chỉ có nút xoang nhĩ mới có khả năng phát xung điện (xung thần kinh).

- Tim co giản nhịp nhàng theo chu kì: Nhĩ co → Thất co → Giản chung.

- Huyết áp là áp lực của máu lên thành mạch. Trong hệ mạch, càng xa tim thì huyết áp càng giảm (cao nhất ở động mạch, thấp nhất ở tĩnh mạch).

- Khi cơ thể vận động mạnh hoặc nín thở thì nhịp tim tăng, nhịp thở tăng, huyết áp tăng, thân nhiệt tăng.

- Khi bị bệnh hẹp van tim, hở van tim thì nhịp tim tăng; Khi bịsuy tim thì huyết áp giảm.

4. Miễn dịch:

- Miễn dịch là khả năng chống lại các mầm bệnh. Gồm có miễn dịch không đặc hiệu (các hàng rào vật lí, hóa học và các phản ứng không đặc hiệu chống lại mầm bệnh như phản ứng sốt, phản ứng viêm, đại thực bào, interpheron,...).

- Miễn dịch đặc hiệu là các phản ứng đặc hiệu với từng loại kháng nguyên gây bệnh. Bao gồm miễn dịch thể dịch (do lympho B sản sinh kháng thể để trung hòa kháng nguyên) và miễn dịch tế bào (do lympho T tiêu diệt tế bào lạ, tế bào ung thư, tế bào bị nhiễm virus).

- Việc tiêm vaccin sẽ kích thích cơ thể hình thành miễn dịch đặc hiệu, tạo ra trí nhớmiễn dịch.

5. Bài tiết:

Bài tiết là quá trình đào thải khỏi nội môi của cơ thể các chất độc hại, các chất dư thừa, thuốc kháng sinh,... Quá trình bài tiết có sự tham gia của các cơ quan: Thận (bài tiết nước tiểu), gan (bài tiết bilirubin), da (bài tiết mồ hôi), phổi (bài tiết CO2). Bài tiết giúp cơ thể thải độc và duy trì ổn định cân bằng nội môi.

- Khi huyết áp giảm hoặc thể tích máu giảm (ví dụ cơ thể bị mất máu hoặc mất nước) thì thận làm tăng thể tích máu bằng cách: Thận tăng cường tiết renin. Renin kích thích tiết angiotensin II. Chất angiotensin II sẽ kích thích co động mạch tới thận và kích thích thận tiết hormone aldosterone. Aldosterone sẽ kích thích thận tái hấp thu Na+ và nước ở ống lượng xa dẫn tới làm tăng thể tích máu và từ đó thì sẽ tăng huyết áp.

- Khi áp suất thẩm thấu tăng (ví dụ sau khi cơ thể ăn mặn) thì sẽ kích thích vùng dưới đồi thị của não bộ tiết hormone ADH. Hormone ADH sẽ kích thích thận tái hấp thu nước ở ống lượng xa và ống góp, làm giảm lượng nước tiểu và tăng lượng nước trong máu, từ đó giảm áp suất thẩm thấu của máu.

6. Cân bằng nội môi.

- Cân bằng nội môi là duy trì ổn định môi trường trong của cơ thể (ổn định môi trường máu và bạch huyết).

- Khi nồng độ glucose trong máu tăng thì tuyến tụy tiết insulin; glucose trong máu giảm thì tuyến tụy tiết glucagôn.

- Khi áp suất thẩm thấu trong máu tăng (do ăn nhiều muối) thì thận tăng cường tái hấp thu nước và tăng cường thải muối.

- Khi độ pH của máu giảm thì hệ đệm sẽ tăng cường lấy đi các ion H+ để đưa độ pH về mức bình thường. Phổi tham gia điều hòa độ pH của máu bằng cách thải CO2; Thận tham gia điều hòa độ pH bằng cách thải H+ , tái hấp thu Na+ và thải NH3.

- Nếu nhịn thở hoặc lao động nặng thì độ pH máu giảm, tim đập nhanh, nhịp thở tăng;

- Nếu suy thận, suy gan thì áp suất thẩm thấu của máu giảm, dẫn tới cơ thể bị phù nề.

7. Cảm ứng ở động vật

- Động vật có 3 dạng hệ thần kinh. (1) Hệ thần kinh dạng lưới (các loài thủy tức, sứa); (2) Hệ thần kinh dạng hạch (đỉa, côn trùng, tôm cua, .. ; (3) Hệ thần kinh ống (các loài động vật có xương sống).

- Có 2 loại phản xạ, đó là (1) Phản xạ không điều kiện (sinh ra đã có, tồn tại suốt đời; Có ở mọi loài động vật có hệ thần kinh); (2) Phản xạ có điều kiện (được hình thành trong đời cá thể; chỉ có ở động vật có xương sống).

- Tập tính học được gồm các phản xạ có điều kiện; Tập tính bẩm sinh gồm các phản xạ không điều kiện; Tập tính hỗn hợp gồm các phản xạ có điều kiện và không điều kiện.

8. Sinh trưởng, phát triển ở động vật

- Tuổi thọ của sinh vật được tính từ lúc cá thể được sinh ra (hoặc được nở ra từ trứng) đến lúc cá thể chết.

- Phát triển của động vật có 3 hình thức, đó là: (1) Biến thái hoàn toàn (các loài ếch nhái, bướm); (2) Biến thái không hoàn toàn (các loài tôm, cua); Không biến thái (các loài cá, bò sát, chim, thú).

9. Sinh sản ở động vật

Động vật có 2 hình thành thức sinh sản, đó là: (1) Sinh sản vô tính (gồm có phân mảnh, phân đôi, nảy chồi, trinh sinh); (2) sinh sản hữu tính (gồm có thụ tinh ngoài, thụ tinh trong).

10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

❗❗#Ngày 3. TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT (02/06/2026) ⚡⚡ ---- TRỌNG TÂM LÍ THUYẾT SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT

1. Trao đổi nước:

- Rễ cây hút nước và hút ion khoáng thông qua lông hút. Lông hút là loại tế bào tạo ra bề mặt tiếp xúc giữa rễ cây và đất.

- Lực áp suất rễ là động lực đầu dưới đẩy nước từ rễ lên thân. Lực thoát hơi nước tạo động lực phía trên để kéo nước từ thân lên lá.

- Lá là cơ quan thoát hơi nước. Thoát hơi nước làm mát lá, làm khí khổng mở để lấy CO2 và tạo đầu trên để kéo nước từ rễ lên lá.

- Cây mất nước (cây bị héo) nếu lượng nước thoát ra > lượng nước hút vào.

- Thực vật thủy sinh ngâm mình trong nước cho nên toàn bộ bề mặt cơ thể đều có thể hút nước.

- Khi khổng là loại tế bào nào điều tiết quá trình thoát hơi nước.

- Các chất tan được rễ cây hút vào theo cơ chế khuyếch tán, vận chuyển chủ động, vận chuyển thụ động. Nhưng nước thì chỉ được hút vào theo cơ chế thẩm thấu.

2. Trao đổi khoáng và nitrogen

- Diệp lục được cấu tạo bởi các nguyên tố: Mg, N, C, H, O.

- Acid nucleic (DNA, RNA) được cấu tạo bởi các nguyên tố: P, N, C, H, O.

- Rễ cây chỉ hấp thụ nitrogen dưới 2 dạng là NH4 + ; NO3 - . Khi vào rễ cây, NO3 - sẽ được khử thành NH4 +

- Chuyển xác sinh vật thành NH4 + được gọi là quá trình amôn hóa. Chuyển NO3 - → NH4 + được gọi là khử nitrat; Chuyển NH4 + →NO3 - gọi là nitrat hóa; Chuyển NO3 - → N2 được gọi là phản nitrat. Chuyển N2 thành NH3 được gọi là cố định đạm (Chỉ có một số vi khuẩn có enzyme nitrogenease mới có khả năng cố định đạm).

- Khi bón phân cho cây, cần chú ý: Đặc điểm của loài cây; Giai đoạn phát triển của cây; Đặc điểm của khí hậu; của đất.

- Bón phân hóa học với liều lượng cao quá mức cần thiết sẽ gây độc cho cây, gây ô nhiễm nông phẩm, ô nhiễm môi trường; làm giảm năng suất cây trồng; gây rối loạn quá trình phát triển của cây.

3. Quang hợp:

- Phương trình tổng quát của quang hợp 6CO2 + 12H2O → C6H12O6 + 6O2 + 6H2O.

- Quang hợp có 3 chức năng: Tạo ra chất hữu cơ; Chuyển hóa quang năng thành hóa năng; Điều hòa không khí.

- Ánh sáng mặt trời có 7 màu, nhưng cây chỉ quang hợp ở tia sáng đỏ và tia sáng xanh tím. Do vậy, Khi trồng cây dưới ánh sáng nhân tạo, thì người ta chỉ chọn loại ánh sáng Đỏ và ánh sáng xanh tím để chiếu lên cho cây.

- Hệ sắc tố quang hợp gồm có diệp lục (có diệp lục a và diệp lục b), carotenoit (gồm có caroten và xanthophyl).

Tất cả các sắc tố quang hợp đều hấp thụ ánh sáng và truyền năng lượng về cho diệp lục a theo sơ đồ:

Caroten → Xanthophyl → Diệp lục b → Diệp lục a → Diệp lục a ở trung tâm phản ứng quang hóa.

- Quang hợp có pha sáng và pha tối. Hai pha liên hệ mật thiết với nhau. Pha tối sử dụng một số sản phẩm của pha sáng (chất NADPH và ATP); Pha sáng sử dụng một số sản phẩm của pha tối (NADP+ ; ADP).

- Pha sáng diễn ra ở màng tilacoit, cần có ánh sáng, nước, NADP+ . Pha sáng tạo ra O2; NADPH, ATP.

- Pha tối diễn ra ở chất nền lục lạp, cần có CO2, ATP, NADPH; Pha tối tạo ra glucose, ADP, NADP+ .

- Quá trình quang hợp phụ thuộc vào ánh sáng, nhiệt độ môi trường, lượng nước; nồng độ CO2, nguyên tố khoáng.

- Điểm bù CO2 là nồng độ CO2 có trong môi trường mà ở nồng độ đó có cường độ quang hợp bằng cường độ hô hấp (cây không thải CO2 và cũng không thải O2). Cây C4 có điểm bù CO2 thấp hơn cây C3.

- Điểm bù ánh sáng là cường độ ánh sáng mà tại đó có cường độ quang hợp bằng cường độ hô hấp (cây không thải CO2 và cũng không thải O2). Cây ưa bóng có điểm bù áng sáng thấp hơn cây ưa sáng.

- Điểm bảo hòa ánh sáng là cường độ ánh sáng mà tại đó cây có cường độ quang hợp đạt cực đại. Khi cường độ ánh sáng vượt qua điểm bảo hòa thì quang hợp giảm dần. Cây C4 có điểm bảo hòa ánh sáng cao hơn cây C3. Cây ưa sáng có điểm bão hòa ánh sáng cao hơn cây ưa bóng

- Điểm bảo hòa nhiệt độ là nhiệt độ môi trường mà tại đó cây có cường độ quang hợp đạt cực đại. Khi nhiệt độ vượt qua điểm bảo hòa thì quang hợp giảm dần.

- Khi bón phân qua lá thì cần chú ý: KHÔNG BÓN KHI trời nắng gắt; khi trời mưa; Phải bón với nồng độ phù hợp; phải chú ý đặc điểm sinh trưởng của cây.

4. Hô hấp ở thực vật:

- Phương trình tổng quát của hô hấp: C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O + ATP + nhiệt.

- Thực vật có 2 con đường hô hấp, đó là phân giải kị khí (đường phân và lên men) và phân giải hiếu khí (đường phân và hô hấp hiếu khí).

- Hô hấp chịu ảnh hưởng của môi trường (nhiệt độ, nồng độ O2, nồng độ CO2, độ ẩm).

- Nông sản dễ bị hư hỏng do quá trình hô hấp làm tiêu hao chất hữu cơ. Do đó, muốn bảo quản nông sản thì người ta phải hạn chế quá trình hô hấp đến mức thấp nhất.

+ Đối với các loại hạt thì người ta bảo quản bằng phơi khô. Ví dụ hạt lạc, hạt café, hạt ngô, ... ..

+ Đối với các nông phẩm tươi (rau, quả tươi) thì người ta bảo quản bằng ướp lạnh. Ví dụ quả dưa chuột thì bảo quản lạnh.

- Hô hấp sáng là quá trình phân giải sản phẩm quang hợp, xảy ra ở thực vật C3, trong điều kiện ánh sáng mạnh, nhiệt độ cao (khi đó khí khổng đóng, làm cho cây không lấy được CO2 và dư thừa O2 nên xảy ra hô hấp sáng). Hô hấp sáng làm giảm năng suất quang hợp. Thực vật C4 và thực vật CAM không có hô hấp sáng (vì 2 nhóm thực vật này có chu trình cố định CO2 tạm thời để dự trữ CO2).

5. Cảm ứng ở thực vật

Thực vật có các hình thức cảm ứng, đó là hướng động (hướng sáng, hướng nước, hướng trọng lực, hướng hóa chất). Ứng động sinh trưởng (cảm ứng nở hoa của các loài); Ứng động không sinh trưởng (cụp lá ở cây trinh nữ; ở cây bắt côn trùng).

6. Sinh trưởng, phát triển ở thực vật

- Thực vật có 3 loại mô phân sinh, đó là (1) mô phân sinh đỉnh rễ và đỉnh chồi (có ở mọi loài thực vật); Mô phân sinh lóng (chỉ có ở cây 1 lá mầm); Mô phân sinh bên (chỉ có ở cây 2 lá mầm).

- Sinh trưởng sơ cấp (sự tăng trưởng chiều dài cây; do mô phân sinh đỉnh và mô phân sinh lóng); Sinh trưởng thứ cấp (sự tăng trưởng đường kính thân cây; do mô phân sinh bên).

7. Sinh sản ở thực vật

Thực vật có sinh sản hữu tính bằng thụ tinh kép. Tinh tử thứ nhất của hạt phấn thụ tinh với noãn cầu, tạo thành hợp tử. Tinh tử thứ hai thụ tinh với nhân lưỡng cực, tạo thành nội nhũ. Sau thụ tinh, noãn phát triển thành hạt, bầu hoa phát triển thành quả.

10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

#Ngày 2. ⚡⚡TRỌNG TÂM LÍ THUYẾT SINH HỌC VI SINH VẬT VÀ VIRUS (01/06/2026)❗❗

-----

1. Sinh trưởng của vi sinh vật

- Trong môi trường nuôi cấy không liên tục, sự sinh trưởng của VSV trải qua 4 giai đoạn là: Pha tiềm phát, pha lũy thừa, pha cân bằng, pha suy vong. Trong đó, pha tiềm phát và pha cân bằng là 2 giai đoạn không tang số lượng tế bào VSV.

- Vi sinh vật có 4 kiểu dinh dưỡng dựa vào nguồn dinh dưỡng và nguồn carbon, đó là:

+ (1) quang tự dưỡng (ví dụ các loài tảo, vi khuẩn lam)

+ (2) quang dị dưỡng

+ (3) hóa tự dưỡng

+ (4) Hóa dị dưỡng (ví dụ các loài nấm men, vi khuẩn kí sinh).

- Phân loại VSV dựa vào nhu cầu sử dụng oxygen cho hô hấp:

+ Có sử dụng oxygen trong hô hấp: Hô hấp hiếu khí.

+ Không sử dụng oxygen trong hô hấp (hoặc sử dụng rất ít): Hô hấp kị khí (lên men),

- Ứng dụng VSV trong đời sống sản xuất:

+ Ứng dụng trong công nghệ thực phẩm (sản xuất bia, làm sữa chua, dưa cải muối chua,...)

+ Ứng dụng trong công nghệ hóa dựa: Sản phẩm thuốc kháng sinh,

+ Ứng dụng trong nông nghiệp: Ủ phân bón vi sinh, thuốc trừ sâu sinh học, thuốc diệt cỏ sinh học,...

+ Ứng dụng trong bảo vệ môi trường: Xử lí dầu tràn ở đại dương, VSV phân giải rác,...

2. Virus

- Virus chưa phải là sinh vật, nó là dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, kí sinh bắt buộc trong tế bào vật chủ.

- Quá trình nhân lên của virus theo 5 giai đoạn:

+ (1) Hấp phụ

+ (2) xâm nhập

+ (3) sinh tổng hợp

+ (4) lắp ráp,

+ (5) phóng thích.

10 NGÀY CÔ ĐỌNG LÝ THUYẾT ÔN THI THPTQG 2026 MÔN SINH

❗❗#Ngày 1. TRỌNG TÂM LÝ THUYẾT SINH HỌC TẾ BÀO (31/05/2026) ⚡⚡

----

TRỌNG TÂM LÍ THUYẾT SINH HỌC TẾ BÀO

Trong tế bào có các hợp chất vô cơ và hợp chất hữu cơ.

1. Thành phần nguyên tố cấu trúc nên tế bào:

- Nguyên tố đa lượng (C, H, O, N, P, K, Mg, Ca, S) là những nguyên tố có hàm lượng từ 0,01% trở lên.

- Nguyên tố vi lượng (Fe, Cu, Ag, Au, Mo, Mn, Ni, Co, Zn) là những nguyên tố có hàm lượng dưới 0,01%.

2. Thành phần hợp chất hữu cơ trong tế bào: Có 4 loại đại phân tử hữu cơ.

- Carbohydrate: Được cấu tạo từ các nguyên tố CHO, với công thức tổng quát là (CH2O)n. Gồm có đường đơn (glucose, galactose, fructose), đường đôi (sucarose, lactose, matose), đường đa (tinh bột, glycogen, cellulose, kitin).

+ Đường đơn cung cấp năng lượng cho tế bào.

+ Đường đôi dự trữ năng lượng và cung cấp năng lượng cho tế bào.

+ Tinh bột là chất dự trữ năng lượng cho tế bào;

+ Cellulose cấu trúc nên thành tế bào thực vật;

+ Kitin cấu trúc nên thành tế bào nấm.

- Lipid: Được gọi là chất béo (không tan trong nước). Gồm dầu, mỡ (được gọi là triglyceride; có chức năng dự trữ năng lượng cho tế bào); phospholipide là thành phần cấu trúc nên màng tế bào; cholesterol là thành phần cấu trúc nên hormone sinh dục.

- Protein: Được cấu tạo từ 20 loại amino acid. Protein là thành phần cấu trúc của enzyme, kháng thể, hầu hết các hormone, ...

- Nucleic acid: Được cấu tạo từ các nucleotide. Nucleic acid có 2 loại, đó là DNA và RNA.

* Protein, nucleic acid, polysacharide là các đại phân tử được cấu tạo theo nguyên tác đa phân.

* Lipid là đại phân tử nhưng không được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân.

* Trong các loại đại phân tử hữu cơ thì protein có tính đa dạng cao nhất (vì có 20 loại đơn phân, có cấu hình không gian tối đa 4 bậc).

3. Tính thứ bậc trong cấu trúc tế bào:

Tế bào là tổ chức sống được cấu trúc theo nguyên tắc thứ bậc (phân tử → đại phân tử → bào quan → tế bào).

4. Các loại bào quan trong tế bào:

Bào quan là các cơ quan trong tế bào, thực hiện chức năng sống của tế bào.

- Những loại bào quan không có màng bao quanh: Bào quan ribosome, trung thể.

- Những loại bào quan có 1 màng bao quanh: Bào quan lưới nội chất hạt, lưới nội chất trơn, bộ máy Golgi; lysosome; perosysome, không bào.

- Những loại bào quan có 2 màng bao quanh: Bào quan ti thể, lục lạp, nhân tế bào.

Lưu ý:

* Ti thể là bào quan hô hấp (chuyển hóa năng lượng hóa năng có trong liên kết hóa học của chất hữu cơ thành năng lượng có trong ATP). Tất cả sinh vật nhân thực đều có bào quan ti thể.

* Lục lạp là bào quan quang hợp. Lục lạp chỉ có ở những tế bào làm nhiệm vụ quang hợp.

5. Hoạt động sống của tế bào:

Tế bào có các hoạt động trao đổi chất (gồm đồng hóa, dị hóa) và chuyển hóa năng lượng (quang hợp, hô hấp, lên men), phân bào (nguyên phân và giảm phân).

- Đồng hóa là quá trình tổng hợp các chất hữu cơ phức tạp từ các chất đơn giản, đồng thời tích lũy năng lượng.

- Dị hóa là quá trình phân giải các chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản, đồng thời giải phóng năng lượng.

6. Phân bào và chu kì tế bào

- Mỗi chu kì tế bào gồm có 4 pha, theo trình tự là: Pha G1 (tế bào thực hiện tổng hợp các chất, tế bào lớn lên); Pha S (tế bào thực hiện tái bản DNA và nhân đôi NST); Pha G2 (tế bào tổng hợp các chất để chuẩn bị phân bào); Pha M (phân chia tế bào thành 2 tế bào con).

- Quá trình giảm phân diễn ra 2 lần phân bào, nhưng NST chỉ nhân đôi 1 lần. Giảm phân diễn ra ở tế bào sinh dục chín (gọi là tế bào sinh tinh, tế bào sinh trứng).

- Noãn nguyên bào bậc 1 là tế bào sinh dục cái đang ở kì đầu giảm phân 1. Noãn nguyên bào bậc 2 là tế bào đang ở kì đầu giảm phân II.

7. Phân giải các chất trong tế bào

- Hô hấp kị khí diễn ra trong tế bào chất, bao gồm giai đoạn đường phân và lên men. Từ 1 mol glucose, qua phân giải kị khí sẽ thu được 2 mol ATP.

- Hô hấp hiếu khí diễn ra trong tế bào chất và ti thể, bao gồm giai đoạn đường phân (diễn ra ở tế bào chất), chu trình Krebs (diễn ra ở chất nền ti thể) và chuỗi truyền electron (diễn ra ở màng trong ti thể). Từ 1 mol glucose, qua hô hấp hiếu khí sẽ thu được tối đa 32 mol ATP.

8. Truyền tin tế bào

Quá trình truyền tin tế bào gồm 3 giai đoạn là:

(1) Tiếp nhận (Phân tử tín hiệu gắn vào thụ thể đặc hiệu trên màng tế bào hoặc trong tế bào).

(2) Truyền tín hiệu (Thụ thể được hoạt hóa sẽ khởi động chuỗi truyền tin nội bào, biến đổi tín hiệu ban đầu thành các chuỗi tương tác liên tiếp để đưa đến phân tử đích).

(3) Đáp ứng (Tế bào thực hiện phản ứng cụ thể trước tín hiệu nhận được (ví dụ: hoạt hóa enzyme, phiên mã gene, thay đổi hình dạng tế bào).

=> Quá trình này giúp tế bào nhận biết và phản ứng với các tín hiệu từ môi trường hoặc các tế bào khác, đảm bảo sự hoạt động đồng bộ của cơ thể.

[CÂU HỎI NÂNG CAO SINH HỌC VỀ VẬT CHẤT DI TRUYỀN HỌC]

Thầy Đạt tìm ra một câu hỏi thú vị, các bạn cùng thầy Đạt thảo luận nhé!

"TẠI SAO DNA CỦA TI THỂ CHỈ ĐƯỢC DI TRUYỀN THEO DÒNG MẸ CÒN DNA TRONG NHÂN LẠI ĐẾN TỪ CẢ BỐ VÀ MẸ?"

[NÓNG - SỐT - DẺO: CẬP NHẬT ĐỀ THI CẤU TRÚC MỚI KỲ THI THPTQG 2025 - MÔN SINH HỌC]

Dưới đây là đề thi THPTQG 2025 môn Sinh, cấu trúc cũng không quá khó. Các em thử sức nha. Mã đề 0435.